Nguyên Ngọc

DSC_6396

Thưa quý vị ,

Thưa các bạn,

Bạn đang đọc: Quà tặng xứ mưa

Đúng hẹn, ngày hôm nay tất cả chúng ta lại gặp nhau trong khoảng trống chờ đón này, cho lễ trao giải Văn hóa Phan Châu Trinh lần thứ 10. Cho đến lúc này, chúng tôi nghĩ hoàn toàn có thể chứng minh và khẳng định lần này tất cả chúng ta lại đã có được một mùa giải rất đẹp, thật vui và thật nhiều ý nghĩa .
Thưa quý vị ,
Năm nay Hội đồng khoa học của Quỹ trân trọng ý kiến đề nghị tất cả chúng ta tôn vinh nhà văn hóa Phan Khôi là danh nhân văn hóa Việt Nam thời văn minh .
Phan Khôi sinh năm 1887 tại Quảng Nam, trong một mái ấm gia đình nhà nho, theo nho học từ nhỏ, đã dự thi hương và đỗ tú tài. Ông sớm tham gia trào lưu Duy tân, là học trò thân thiện và an toàn và đáng tin cậy của Phan Châu Trinh, năm 1906 được trào lưu cử ra TP. Hà Nội học tiếng Pháp. Khi nổ ra cuộc Trung Kỳ dân biến năm 1908, ông bị bắt, bị phán quyết ba năm tù. Ra tù năm 1911, ông còn liên tục tham gia “ ám xã ” mấy năm, rồi xin ra khỏi hoạt động giải trí bí hiểm để chuyển sang “ phụng sự Tổ quốc về mặt văn hóa truyền thống ” .

Tìm cho mình một hướng đi mới, ông tìm học chữ quốc ngữ, học tiếng Pháp, tìm tòi học hỏi từ những Tân thư. Ông khởi đầu làm báo, chữ quốc ngữ và chữ Hán, từ năm 1917, đã chủ trương, đứng đầu hoặc tham gia hơn chục tờ báo, có những tờ nổi tiếng, cho đến cuối năm 1941 đầu 1942. Ông cũng là người Việt tiên phong dịch Kinh Thánh ra tiếng Việt, cũng là dịp để ông lan rộng ra tầm mắt, hiểu biết văn hóa truyền thống Thiên Chúa giáo và Tin Lành phương Tây. Có thể nói gần như bằng con đường tự học, ông đã tự đào tạo và giảng dạy mình thành một người thông kim bác cổ, đồng thời ông cũng tự coi mình là “ viên tiểu tướng của đạo quân bình dân tư tưởng ”, làm “ người trong dân chúng ”, không được đào tạo và giảng dạy chuyên nghiệp như những Trần Trọng Kim, Phạm Quỳnh mà ông không tham vọng thay thế sửa chữa, chỉ đặt tiềm năng đối thoại, phản biện lại họ với một sự chân thành lành mạnh .

Phan Khôi là người có công lớn trong việc xây dựng nền quốc văn mới. Nhìn sang nước láng giềng Trung Hoa, ông nói: “Độ Dân quốc gây dựng được năm bảy năm chi đó, Hồ Thích bắt đầu xướng ra cái thuyết dùng bạch thoại thế cho văn ngôn, làm cho văn thể nước Tàu biến đổi ngay và từ đó người Tàu cũng phát đạt rất mau.” Ông cũng muốn làm như thế ở ta, xây dựng một nền quốc văn mới với chữ quốc ngữ, bắt tay vào một loạt đề tài về ngữ học trên các báo từPhụ nữ tân văn (1930) cho đến Tao đàn (1939), bắt đầu là vận động công chúng viết đúng chuẩn chữ quốc ngữ, “đúng với tự vị của Trương Vĩnh Ký và Paulus Của”; rồi đến “Phép làm văn”, với văn pháp (grammaire), luận lý học (logique), tu từ học (rhétorique); chủ trương dựa vào thứ tiếng Việt sống động mà người Việt thời mình đang nói hàng ngày để tạo ra những lối viết hiện đại, thích hợp với đương thời.

Ta đều biết con người viết được sáng sủa, rành rẽ đến đâu thì cũng tức tư duy đã sáng sủa, mạch lạc đến đó. Chúng ta có được lối viết tiếng Việt sinh động, linh động, đẹp tươi thời nay, thật cảm động khi nhớ lại công mở màn khỏe mạnh và sáng suốt của ông những ngày đó .
Phan Khôi cũng là một trong những người đứng vị trí số 1 thay đổi tư tưởng xã hội. Ông nhìn rõ độc lạ Đông-Tây không phải hầu hết là độc lạ về truyền thống dân tộc bản địa hay vùng đất mà chính là độc lạ về trình độ tăng trưởng ; văn minh Âu Mỹ chính là văn minh mới mẻ và lạ mắt nhất của trái đất đương thời, với những đặc tính khoa học, dân chủ, tự do là tiêu biểu vượt trội cho xu thế văn minh của thời đại. Do đó “ Âu hóa ”, học theo văn minh Tây phương chính là chuyển mình sang thời tân tiến. Ông rất chú trọng làm rõ hàm nghĩa những phạm trù xã hội của văn minh phương Tây như chủ nghĩa cá thể, nền dân trị. Ông viết : “ Muốn thực hành thực tế cái chủ nghĩa dân trị trong một nước nào thì người dân trong nước ấy trước phải thực hành thực tế cái cá thể chủ nghĩa mới được. ” Nghĩa là “ mỗi người đều phải độc lập về phần mình chớ không chịu nhờ vả ai … Có độc lập như vậy rồi mới trò chuyện hợp quần được. ”
Ông cũng là người đấu tranh can đảm và mạnh mẽ cho nữ quyền, là một những nhà hoạt động giải trí nữ quyền năng động nhất của Nước Ta những năm 1930, một trong những tác giả tập họp được một lượng tri thức về phái đẹp thuộc loại phong phú, phong phú và đa dạng nhất …

Khả năng đọc nhiều biết rộng đã khiến Phan Khôi sớm có con mắt sử học, chú trọng đến các tiến trình lịch sử, gợi lên ở công chúng sự quan tâm đến lịch sử. Năm 1928, ông khơi ra cuộc tranh luận trên tờ Đông Pháp thời báo về việc về việc thực chất người Pháp có giúp vua Gia Long trong đối đầu với Tây Sơn hay không. Năm 1929, trên báo Thần Chung, ông lại là người đóng vai trò chính tổ chức một cuộc thi quốc sử quy mô để bạn đọc chọn ra 10 nhân vật lịch sử mà mình cho là tiêu biểu và viết một bài ba trang về lý do chọn lựa của mình, thực tế tạo ra một cuộc giáo dục phổ thông Việt sử hiếm hoi và hào hứng, kích thích tinh thần tự do suy nghĩ và óc phê bình – chứ không chỉ vinh danh – ở người đọc. Năm 1935, báo Tràng An do ông làm chủ bút ra số đặc biệt về vụ Kinh thành thất thủ năm Ất Dậu 1885. Năm 1936-37 tuần báo Sông Hương lần này do chính ông sáng lập đã biến một phần thành một diễn đàn sử học sôi nổi với sự tham gia của nhiều nhân vật quan trọng bàn về một loạt sự kiện lịch sử liên quan đến các phong trào Cần Vương và Duy Tân … Rõ ràng ý đồ về việc giáo dục lịch sử rộng rãi trong công chúng ở Phan Khôi là có chủ đích và được ông tiến hành thông qua báo chí thật sáng tạo và sinh động.

Là con người đa tài, Phan Khôi lại cũng là nhân vật khơi nguồn cho sự phát triển văn học Việt Nam theo hướng mới, hiện đại, trong một giai đoạn chuyển động có tính giao thời. Đầu năm 1932, ông cho công bố cùng lúc ở hai trung tâm dư luận là Hà Nội và Sài Gòn bài báo gây chấn động “Một lối thơ mới trình chánh giữa làng thơ”, cùng lúc cho ra mắt bài thơ Tình già của ông hoàn toàn phá bỏ hình thức thơ theo niêm luật cũ đang thịnh hành lúc bấy giờ. Cuộc trình thơ phá cách được dấy lên của ông chỉ mấy năm sau đã dẫn đến cao trào Thơ mới rực rỡ mà Hoài Thanh gọi là “cả một thời đại mới trong văn học”. Phan Khôi là một nhà tiên phong cách tân văn học mạnh mẽ, ông không chỉ phát động thơ mới, còn hăng hái tác động, khích lệ sự sáng tạo nhiều hình thức, thể tài, thể loại văn học mới, ông nhắc tiểu thuyết, kịch bổn và kịch nghệ lên ngồi kề thánh kinh hiền truyện … theo điều mà ông gọi là “khuynh hướng văn học thái Tây”. Ông đề cao phê bình văn học, mà ông gọi là “để đổ chén thuốc đắng vào trong miệng người An Nam”, vào văn học An Nam, để lay chuyển, kích thích nó tiến lên.

Cực kỳ phong phú, đa diện, đa tài, tuy nhiên đa phần và can đảm và mạnh mẽ nhất, Phan Khôi vẫn trước hết là nhà báo kiệt xuất, một trong những kiện tướng báo chí truyền thông số 1 của nước ta trong thế kỷ XX, đã sáng lập, chủ trương, đảm nhiệm, tham gia hàng chục tờ báo, đã viết hàng nghìn bài báo, tung hoành trong hàng chục thể loại, có người đã tính riêng những bài hài đàm của ông đã có đến xấp xỉ 700 bài. Ông đặc biệt quan trọng rực rỡ trong thể loại chính luận, không riêng gì đề cập đến những yếu tố tư tưởng hay văn hóa truyền thống mà cả thời sự xã hội chính trị, công kích trò mị dân của toàn quyền Albert Sarraut, bênh vực những người chống Pháp trong tổ chức triển khai Nước Ta Quốc dân đảng, Thanh niên Cách mạng chiến sỹ hội, Tân Việt đảng, bênh vực Nguyễn An Ninh, đòi cho những người chống Pháp phải được xét xử công minh ở TANDTC Pháp chứ không được giao cho triều đình An Nam với luật Gia Long lỗi thời .
Phan Khôi cũng là một cây bút tranh luận nổi tiếng, vấn đề và thái độ tranh luận của ông tinh tế, ngặt nghèo, can đảm và mạnh mẽ, triệt để mà sáng sủa, công minh .
Phan Khôi quả là một tác giả rất là phong phú, một nhà phê bình văn học uyên bác và tinh tế, một nhà điều tra và nghiên cứu văn học thâm thúy, một nhà thơ tài hoa, một tác giả văn tự sự mê hoặc, một tác giả xuất sắc của những thể loại của văn tiểu phẩm, hoạt kê, châm biếm, một dịch giả năng lực, một nhà ngôn ngữ học tinh xảo, sau cuối một nhà báo kiệt xuất .
Trong thời của chính quyền sở tại Nước Ta dân chủ cộng hòa, ông càng chứng tỏ là một người yêu nước chân chính, có nhân cách cương trực, với dũng khí của một kẻ sĩ đường hoàng, cho đến tận những ngày cuối đời, mặc kệ mọi gian truân và không an tâm .
Ông thật sự là một nhà văn hóa lớn của Nước Ta thời văn minh .
Thưa quý vị ,

Giải dịch thuật năm nay được trao cho nữ dịch giả Nguyễn Hồng Nhung vì những công trình dịch thuật văn học và triết học Hungary công phu và nhuần nhuyễn của chị, đặc biệt tác phẩm Câu chuyện vô hình và đảo và bộ sách rất quan trọng Minh triết thiêng liêng của Hamvas Béla. Cần nói dù chỉ đôi lời về công trình dị thường và đồ sộ này và về tác giả cũng rất khác thường của nó, Hamvas Béla, mà Bùi Văn Nam Sơn trong lời giới thiệu sách dịch đã gọi rất đúng là một “kỳ nhân dị sĩ”. Xuất thân từ một gia đình bình thường ở Bratislava, thời bấy giờ còn thuộc Hungary, bị sung vào quân ngũ trong cả hai cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất rồi lần thứ hai, nhiều lần bị thương, được xuất ngũ, tái ngũ, rồi lại đào ngũ, gia đình bị trục xuất khỏi quê hương, từng làm ký giả, làm thủ thư, rồi làm thợ phụ lao động chân tay hết sức vất vả; có lần nhà bị trúng bom, toàn bộ thư viện gia đình và vô số bản thảo của ông bị mất sạch; con người thật sự là “kỳ nhân” ấy vẫn âm thầm tự trang bị cho mình một kiến thức quảng bác và thâm sâu hiếm có về hàng chục ngôn ngữ trong đó có nhiều ngôn ngữ cổ phương Đông và về nhiều nền văn hóa cổ đại, để có thể dịch trực tiếp từ nguyên bản Khổng Tử, Lão Tử, Trang Tử của Trung Quốc, Upanischaden, Patanjali, Samkhya … của Ấn Độ, Tử thư Tây Tạng, Tử Thư Ai Cập, các tác giả Hy Lạp, Đức … Sau chiến tranh, ông lập nhóm “Đảo” và lại bắt tay vào công việc chuẩn bị công bố hàng loạt tác phẩm, nhưng sau khi có xung đột với György Lukács, ông bị phê phán gay gắt, bị cấm công bố tác phẩm, bị mất cả nghề thủ thư … Trong nghịch cảnh cưc kỳ khốc liệt bị bạc đãi và cô lập, đúng như một “dị sĩ”, ông không chịu đầu hàng số mệnh, vẫn kiên trì theo đuổi chí hướng và suy tư của mình, với một sức sáng tạo phi thường, ông tiếp tục sáng tác mặc dầu bị cấm xuất bản, cho đến tận ngày qua đời trong cảnh âm thầm vào năm 1968 … Hamvas Béla để lại một di sản khổng lồ và cực kỳ sâu sắc.

Cùng nhiều tri thức phương Tây những năm 20 và 30 đầu thế kỷ XX, Hamvas Béla san sẻ thâm thúy cảm thức về “ khủng hoảng cục bộ hiện sinh ” của con người thời đại. Tuy nhiên, ông không dừng lại ở nỗ lực lý giải khủng hoảng cục bộ ấy, mà lần “ lột từng lớp vỏ ” của truyền thống cuội nguồn văn minh châu Âu, đi tìm cho đến những nguồn cội “ hiện sinh ” của nó, bởi “ khủng hoảng cục bộ ” cũng có nghĩa là “ phân ly ” và xa rời cội nguồn, khắc phục khủng hoảng cục bộ và phân ly ắt phải tìm về cho đến điều mà ông gọi là “ tư thế căn nguyên của con người ”, mày mò ra sự nhất thể nguyên thủy, ở thời đại mà ông gọi là thời đại Hoàng kim, vào khoảng chừng từ 8 đến 6 trăm năm trước Công nguyên. Chính trong thời kỳ bùng cháy rực rỡ ấy, đã hình thành những phạm trù cơ bản cho tư duy và cho những tôn giáo quốc tế mà tất cả chúng ta thụ hưởng cho đến tận thời nay .
Trong khủng hoảng cục bộ ngày này, quan trọng nhất là trở lại với thời nguồn cội ấy, mà Karl Jaspers gọi là “ Thời Trục ”, quay trở lại với căn nguyên rất linh của con người, khi con người đồng dạng mình với quốc tế rất linh. Hamvas coi đó là sự tĩnh thức, là thức nhận chứ không phải nhận thức, thức nhận và đồng cảm với mở ngỏ, mẫn cảm và hòa hợp, là “ Minh triết thiêng liêng ”, tên bộ sách quan trọng nhất của ông .
Hôm nay tất cả chúng ta đã có được bộ sách quý này trong tiếng Việt, nhờ nỗ lực khác thường của dịch giả Hồng Nhung. Sống và thao tác lâu năm ở Hung, am tường và vô cùng yêu dấu tiếng Hung, Hồng Nhung đã dồn hết tâm lực và niềm mê hồn của mình cho việc làm dịch thuật rất là khó khăn vất vả, miệt mài nhưng cũng vô cùng hấp dẫn này. Hãy nghe chị nói về lao động say đắm của mình : “ Đọc Hamvas bất kể khi nào hoàn toàn có thể, bất kể ở đâu, bất kể trạng thái thời hạn, khoảnh khắc nào … Bác Hamvas hiện lên như một người đàn ông dịu dàng êm ả, nhẫn nại và chú ý, đợi Nguyễn Hồng Nhung xong mọi việc ngớ ngẩn, sau đó khởi đầu ngồi xuống và hai người mở sách ra cùng chìm ngập vào đó … Có cảm xúc mỗi ngay sống giờ đây sẽ rất thiếu thốn nếu không đọc Hamvas … Từ ngày đọc và dịch Hamvas, thấy mình thanh lọc. Bứt dần những điều thừa, sửa lại những điều hiểu sai, làm sáng tỏ những điều trước kia mù mờ … ”. Kết quả, qua lao động dịch thuật công phu của Hồng Nhung, tất cả chúng ta đã có được một Hamvas Béla trong một thứ tiếng Việt uyên bác mà nhuần nhị, quyến rũ, sáng sủa. Chúng ta cám ơn Nguyễn Hồng Nhung vì sức lực lao động và góp sức to lớn của chị .
Hai gia chủ của phần thưởng Nghiên cứu năm nay là hai nhà điều tra và nghiên cứu uy tín, giáo sư Trịnh Văn Thảo ở Aix-en-Provence Pháp, và giáo sư Trần Đình Sử ở Đại học Sư phạm TP.HN .
Giáo sư Trịnh Văn Thảo thuộc “ làn sóng ” thứ hai của những nhà Việt học ở Pháp, làn sóng Open sau đại chiến quốc tế lần thứ hai và sau Điện Biên Phủ, là tác giả cùng thế hệ với những Nguyễn Thế Anh, Daniel Héméry, Pierre Brocheux, Charles Fourrniau, Phạm Đán Bình … Hành trình tri thức của ông gắn liền với tiến trình tân tiến của khoa học xã hội và nhân văn, với một chuyên ngành ngôi sao 5 cánh của nghành này là xã hội học và một hệ tư tưởng thuộc “ dòng chính của tư tưởng hệ ở Pháp trong thế kỷ XX : chủ nghĩa Marx. ”
Trịnh Văn Thảo có một sự nghiệp sáng rực trong ngành giáo dục ĐH. Ông đã liên tục giảng dạy tại những Đại học Văn khoa Amiens, Đại học Lille, Đại học Picardie, Trường Quốc tế về Triết tại Paris và Đại học Aix-Marseille. Ông là người sáng lập Viện Nghiên cứu Khu vực Đông Nam Á ( IRSEA ) thuộc Đại học Aix-Marseille, và là giáo sư thỉnh giảng của nhiều Đại học uy tín trên quốc tế … Tuy nhiên di sản quan trọng nhất của ông là hàng loạt khu công trình có giá trị quốc tế và có tác động ảnh hưởng rất là thoáng đãng và thâm thúy trong ngành Việt học, như :

Marx và Engels và nghề làm báo cách mạng, gồm ba quyển từ 1978 đến 1980;

Việt Nam từ Khổng giáo đến chủ nghĩa cộng sản;

Ba thế hệ trí thức người Việt (1862-1954);

L’école française en Indochine;

Nhà trường Pháp ở Đông Dương;

Les Compagnons de route de Ho Chi Minh;

Xã hội Nho giáo Việt Nam dưới nhãn quan của xã hội học lịch sử

Hai trục chính xuyên suốt toàn bộ lịch trình tư tưởng của Trịnh Văn Thảo là xã hội học và chủ nghĩa Marx. Ông là dấu nối giữa xã hội học và sử học, là người ứng dụng những phương pháp của xã hội học hiện đại vào xử lý khối tư liệu khổng lồ còn được lưu trữ trong những tàng thư ở Pháp để giải quyết những vấn đề của xã hội học và từ đó hình thành nên một phương pháp nghiên cứu quan trọng: xã hội học lịch sử. Những nguyên tắc cơ bản của phương pháp này được thể hiện rõ nét trong công trình của ông Ba thế hệ trí thức người Việt (1862-1954), một công trình có ý nghĩa phương pháp luận quan trọng. Ông cho rằng, trong sự hình thành một con người, đặc biệt là người trí thức, những yếu tố thuộc về địa phương, gia đình, giáo dục có một vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hình thành “vốn xã hội” và “tập tính xã hội”. Tuy nhiên, ông đã vượt qua được tính nhị phân giản lược của mô hình mác xít phổ biến ở các nước xã hội chủ nghĩa quy con người một cách đơn giản vào các giai cấp, mà nhận rõ tính phức tạp của các nhóm trong giai cấp, tạo nên được một sự sinh động trong nghiên cứu về người trí thức. Chẳng hạn, ông không bị đóng khung bởi cái nhìn “cả gói” khi mô tả về chủ nghĩa thực dân Pháp ở Đông Dương và hệ thống giáo dục của họ ở đây, để nhận ra được những vec tơ trái nhiều nhiều khi rất đa dạng ở họ, từ đó đã phân tích được một cách thuyết phục sự bảo lưu những giá trị truyền thống và Khổng giáo trong chương trình giáo dục Pháp-Việt thời bấy giờ (khác với huyền thoại phổ biến về một nền giáo dục rập khuôn “tổ tiên ta là người Gô-loa”), đi đến chỉ ra được tiến trình kiến tạo căn tính dân tộc mang màu sắc hiện đại trong nền giáo dục thuộc địa ấy.

Cũng với cách nhìn sinh động đó, khi nghiên cứu và điều tra lịch sử vẻ vang giới tri thức Nước Ta, ông đã chỉ ra được tiến trình chuyển hóa của ý thức hệ Khổng giáo sang ý thức hệ mác xít, từ đó cho thấy tính liên tục của giới tri thức Nước Ta từ cận đại đến văn minh. Cũng trong đường hướng đó, ông là một trong những người sớm nhất và thành công xuất sắc nhất trong việc điều tra và nghiên cứu Phan Châu Trinh dưới ánh sáng của những khoa học xã hội tân tiến .
Các khu công trình của Trịnh Văn Thảo mang đến nhiều hiểu biết quan trọng về nhiều góc nhìn của lịch sử dân tộc và lịch sử vẻ vang tư tưởng của Nước Ta thời thuộc địa, là sự bổ trợ thiết yếu cho những khiếm khuyết trong nghành nghiên cứu và điều tra này ở Nước Ta, đồng thời mang đến những gợi ý rất hữu dụng về phương pháp luận, có ảnh hưởng tác động thâm thúy đến giới nghiên cứu và điều tra trong nước. Ông cũng là người có mối quan hệ học thuật ngặt nghèo với những nhà nghiên cứu trong nước, đã góp thêm phần đưa nghiên cứu và điều tra của những sử gia và nhà nghiên cứu trong nước đến và hòa nhập với môi trường học thuật hàn lâm quốc tế, tạo nên giao lưu và đối thoại sinh động, thiết yếu .
Với những nỗ lực không căng thẳng mệt mỏi, giáo sư Trịnh Văn Thảo đã thực sự góp sức một di sản học thuật như một tượng đài trọn vẹn xứng danh hoàn toàn có thể đặt cạnh những Jean Cuisinier trong nghiên cứu và điều tra về người Mường, của Georges Condominas về người Tây Nguyên, của Pierre Gourou về người nông dân châu thổ sông Hồng. Đó là những giá trị có đặc thù cổ xưa .
Người cùng giáo sư Trịnh Văn Thảo nhận giải về nghiên cứu và điều tra năm nay là nhà lý luận văn học Trần Đình Sử .
Như tất cả chúng ta hoàn toàn có thể biết, vào khoảng chừng những năm 80 của thế kỷ trước, nền lý luận văn học của tất cả chúng ta đã lâm vào thực trạng được coi là khủng hoảng cục bộ. Trong bài “ Lý luận văn học – khủng hoảng cục bộ và lối thoát ”, Trần Đình Sử viết : “ … Từ cuối những năm 50 cho đến tận những năm 80 của thế kỳ XX, lý luận văn học thu về một mối thống nhất và trở thành một thứ lý luận có đặc thù nhà nước, chỉ huy nhất quán từ trên xuông dưới, là trụ cột của cuộc đấu tranh ý thức hệ trên nghành nghề dịch vụ văn học nghệ thuật và thẩm mỹ. Chưa khi nào lý luận văn học được nâng tầm quan trọng lên cao như vậy, quyền lực tối cao như vậy, thống nhất như thế … Nhưng rồi Đổi mới đã đến, thay đổi tư duy, đặc biệt quan trọng là tư duy xã hội và kinh tế tài chính, thì cái lý luân văn học uy phong lẫm liệt một thời tự tan rã. Các khái niệm có vai trò trụ cột, quy phạm của văn học một thời như phản ánh, tính năng, nguồn gốc văn nghệ, tính giai cấp, tính nhân dân, văn nghệ ship hàng chính trị, chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa, nổi bật, tính chân thực, tính đơn nghĩa … bị không tin, lý luận văn học bị làm rỗng nội dung và mất dần hiệu lực hiện hành. Đó là nguyên do hầu hết tạo nên cái mà không ít người gọi là “ khủng hoảng cục bộ lý luận ” … ”. Làm thế nào để thoát khủng hoảng cục bộ ? Trần Đình Sử yêu cầu : “ Để kiến thiết xây dựng một nền lý luận văn học theo hình thái mới và để cho lý luận văn học Việt Nam tiến kịp bước tiến chung của thời đại … hơn khi nào hết cần tạo điều kiện kèm theo giao lưu thoáng đãng về lý luận văn học, tạo điều kiện kèm theo cho những người làm lý luận được học tập, phát minh sáng tạo lý luận theo thiên hướng của mình … ” .
Riêng phần mình, Trần Đình Sử quyết định hành động chọn nghành ông cho là quan trọng số 1 ; ngay từ những năm 70 của thế kỷ trước, ông đã chọn thi pháp học như là hướng đi đa phần của ông vào khoa học văn học. Từ ấy cho đến nay, ông đã là tác giả của gần 400 khu công trình lớn nhỏ, bao quát nhiều nghành nghề dịch vụ trình độ, nhưng nòng cốt là những chuyên luận và tiểu luận điều tra và nghiên cứu thi pháp học, hoàn toàn có thể chia thành ba nhóm :
Lịch sử thi pháp học
Lý thuyết về thi pháp học
Nghiên cứu thi pháp tác giả, tác phẩm, thi pháp thời đại văn học .
Thi pháp học là khoa học điều tra và nghiên cứu văn học như một nghệ thuật và thẩm mỹ. Mà trong nghệ thuật và thẩm mỹ, thì nội dung trọn vẹn hóa thân vào hình thức, nên hình thức thẩm mỹ và nghệ thuật là đối tượng người dùng sở hữu đa phần của thi pháp học. Trần Đình Sử tiếp cận thi pháp học từ quan điểm văn minh, khác với thi pháp học cổ xưa, không có tham vọng xác lập một mạng lưới hệ thống điển phạm dùng để nhìn nhận nghệ thuật và thẩm mỹ, không xem thẩm mỹ và nghệ thuật là sự mô phỏng tự nhiên, bắt chước thực tại, mà xem tác phẩm thẩm mỹ và nghệ thuật như một phát minh sáng tạo in đậm dấu ấn của chủ thể tác giả, và tiếp cận tác phẩm như một chỉnh thể nghệ thuật và thẩm mỹ, tìm mọi cách khắc phục một cách triệt để nhất sự chia tách giả tạo nội dung và hình thức .
Ở bình diện chỉnh thể thẩm mỹ và nghệ thuật như vậy, Trần Đình Sử để xuất ba phạm trù chủ chốt là “ hình thức ý niệm ”, “ ý niệm thẩm mỹ và nghệ thuật về con người ” và “ quốc tế thẩm mỹ và nghệ thuật ”. Đây là phát minh sáng tạo độc lạ của ông. Ông coi “ hình thức ý niệm ”, khác với hình thức hình thức bề ngoài, ngẫu nhiên của sự vật ; đây là hình thực bên trong, bộc lộ lô gích của hình thức và tạo ra hình thức. Nó vừa là hình thức của khách thể thẩm mỹ và nghệ thuật được tạo ra trong tác phẩm, vừa là hình thức của chủ thể, được chủ thể ( tức người nghệ sĩ ) sử dụng để phát minh sáng tạo và cảm nhận quốc tế. “ Quan niệm thẩm mỹ và nghệ thuật về con người ” là bộc lộ sâu đậm đậm cá tính phát minh sáng tạo của người nghệ sĩ, lại vừa mang dấu ấn của mô hình lịch sử vẻ vang. Chính qua khái niệm then chốt này được Trần Đình Sử đề xuất kiến nghị, lý luận về thi pháp học của ông đã có tác động ảnh hưởng thoáng đãng tới điều tra và nghiên cứu và phê bình văn học Nước Ta. Đề xuất về phạm trù “ quốc tế nghệ thuật và thẩm mỹ ” cũng là một góp sức quan trọng của Trần Đình Sử. Thế giới nghệ thuật và thẩm mỹ vừa giống với quốc tế bên ngoài, vừa là quốc tế của một ý niệm nghệ thuật và thẩm mỹ. Nó vừa là một quốc tế sôi động, vừa là một quy mô quốc tế. Nó vừa sống sót trong vật liệu của văn bản như một đối tượng người tiêu dùng vật chất, hiện hữu, vừa sống sót trong ý thức của độc giả như một khách thể ý thức .
Ở Lever văn bản hình tượng, Trần Đình Sử tiếp cần sáng tác văn học từ hai bình diện tổ chức triển khai chủ quan, trong đó ông thường sử dụng những khái niện “ hình tượng tác giả ”, “ kiểu tác giả ”, “ kiểu nhà thơ ”, có hình tượng tác giả của thể loại văn học, lại có kiểu tác giả trung đại, cận đại, văn minh … ; và bình diện tổ chức triển khai khách quan thường được miêu tả đa phần bằng hai phạm trù khoảng trống và thời hạn nghệ thuật và thẩm mỹ, v.v.
Như vậy hoàn toàn có thể thấy Trần Đình Sử đã tạo ra một mạng lưới hệ thống chi chít những khái niệm và phạm trù thi pháp học, trao cho chúng những nội hàm xác lập, kiến thiết xây dựng được một tòa nhà thi pháp học bề thế, cân đối và hoàn hảo. Trong mạng lưới hệ thống thi pháp học đó của ông, hoạt động giải trí nghệ thuật và thẩm mỹ là hoạt động giải trí của chủ thể, quốc tế thẩm mỹ và nghệ thuật là quốc tế của chủ thể người nghệ sĩ. Một quốc tế nghệ thuật và thẩm mỹ như một chỉnh thể vừa cực kỳ phong phú vừa thuần nhất. Trần Đình Sử đã khắc phục tận gốc sự chia cắt cứng ngắc, giả tạo hình thức và nội dung từng sống sót dai dẳng bao nhiêu năm ngưng trệ lý luận và cả sáng tác văn học ở ta .
Những ai từng làm quen với phe phái hình thức Nga nổi tiếng với những Tynhianov, Skhlovski, Lotman, Bakhtin, Gatsev, Propp … hẳn hoàn toàn có thể nhận thấy dấu ấn của nền khoa học văn học Nga trong những tư tưởng và khu công trình của Trần Đình sử. Tuy nhiên Trần Đình Sử không mô phỏng, bắt chước bất kể hệ thống lý thuyết nào của những học giả kể trên. Ông tiếp thu những triết lý tân tiến, biến chúng thành tri thức, sử dụng chúng như công cụ tò mò vật liệu là văn học dân tộc bản địa, Việt hóa chúng triệt để, để phát minh sáng tạo ra thi pháp học mang hồn vía của riêng minh, tạo ra một hệ thống lý thuyết thao tác, giúp cho việc sử dụng thuận tiện và thiết thực. Chính điều đó lý giải vì sao hơn ba chục năm nay những khu công trình nghiên cứu và điều tra thi pháp học của Trần Đình Sử có sức mê hoặc can đảm và mạnh mẽ đến thế so với giới điều tra và nghiên cứu và phê bình văn học Nước Ta .
Năm năm ngoái, Trần Đình Sử được Hội Nhà văn Hà nội trao phần thưởng cho một tác phẩm có cái tên rất tiêu biểu vượt trội “ Trên đường biên giới của lý luận văn học ”. Tiến ra đường biên giới, tiếp cận ngoại biên. Chúng ta biết, trong quan hệ với TT, ngoại biên là lãnh địa của thể nghiệm, mạo hiểm, yên cầu sự can đảm và mạnh mẽ của người trí lữ, nó là hiện thân của sự canh tân đầy mê hoặc. Như đã thấy, nhà lý luận văn học Trần Đình Sử đã luôn vươn đến đường biên giới của một nghành đầy khó khăn vất vả, nhạy cảm. Hôm nay, lần nữa, ông lại đến chạm đến những đường biên giới với những khu công trình mới về văn học với ký hiệu học, với tự sự học, với giải cấu trúc, với triết lý về diễn ngôn và bước ngoặt của nó. Chúng ta chờ đón những mày mò mới của ông ,
Là một tri thức lao vào trong khoa học, Trần Đình Sử cũng không ngại cất lên tiếng nói phản biện xã hội dũng mãnh, trung thực, lời nói đầy khối lượng của ông có tiếng vang lớn. Ông là nhà giáo, nhà điều tra và nghiên cứu văn học, văn hóa truyền thống học, là kẻ sĩ luôn tiến lên phía trước. Chúng ta trân trọng chúc mừng ông .
Thưa quý vị ,
Thưa những bạn ,

Người nhận giải Vì sự nghiệp văn hóa và giáo dục năm nay là một người đang sống ở Pháp, nhưng hết sức quen biết và gần gũi với độc giả Việt Nam, nhà văn hóa Cao Huy Thuần. Những tác phẩm của ông, hầu hết đều đã được xuất bản ở Việt Nam, đều được người đọc ở trong nước đón đợi, và có thể nói mỗi lần đều được coi như là một sự kiện. Ông sinh ở Quảng Ngãi nhưng quê gốc Huế, thuộc thế hệ những nhà trí thức và hoạt động văn hóa xuất hiện ở miền Nam đầu những năm 1960, đã tham gia cuộc vận động chống áp bức, đòi hòa bình, phát huy văn hóa dân tộc trong hoàn cảnh chiến tranh khắc nghiệt thời bấy giờ. Năm 1964, khi là giảng viên Đại học Huế, ông chủ trương tuần báo Lập trường, tiếng nói đấu tranh chống độc tài, hướng tới một đất nước thống nhất, tự do và dân chủ.

Du học và bảo vệ thành công luận án tiến sĩ về đề tài Đạo Thiên Chúa và chủ nghĩa thực dân tại Việt Nam 1857-1914 vào năm 1969 tại Paris, ông trở thành Giám đốc Trung tâm nghiên cứu về cộng đồng châu Âu của Đại học Picardie và là giáo sư giảng dạy môn chính trị học tại đây. Hơn bốn thập niên qua, giáo sư Cao Huy Thuần được biết đến như là nhà nghiên cứu chuyên sâu về tôn giáo, luật học và chính trị học. Những công trình của ông về mặt này đã xuất bản ở trong nước có Thượng đế, Thiên nhiên, Người, Tôi và ta (triết lý luật và tư tưởng Phật giáo), Giáo sĩ thừa sai và chính sách của Pháp tại Việt Nam (1857-1914), Từ Đông sang Tây, Tôn giáo và xã hội hiện đại.

Đặc biệt hoàn toàn có thể nói Cao Huy Thuần là một trong số ít nhà điều tra và nghiên cứu và tiếp thị văn hóa truyền thống Phật giáo được công chúng tiếp đón thoáng đãng nhất lúc bấy giờ .
Cũng lại đặc biệt quan trọng hoàn toàn có thể nói khó hoàn toàn có thể nhầm khi cầm một cuốn sách của Cao Huy Thuần lên tay. Thấm đẫm trong mỗi trang viết của ông là niềm ưu tư về nhân sinh và thế cuộc, từ xưa đến nay, từ Đông sang Tây, tất yếu tập trung chuyên sâu nhất là về chính mảnh đất quê nhà này mà ông thiết tha và trăn trở yêu và từng ngày chiêm nghiệm, lo ngại không chỉ trước những suy đồi trong đời sống văn hóa truyền thống và giáo dục của quốc gia, mà cả những biểu lộ khủng hoảng cục bộ ý thức và gian truân có đặc thù toàn thế giới, Cao Huy Thuần tha thiết muốn truyền trao cho con người, cho nhân dân của mình, trước hết là cho thế hệ trẻ những giá trị ý thức của dân tộc bản địa và của trái đất làm sức mạnh giúp họ đứng vững khi đương đầu với những tác động ảnh hưởng của một quốc tế có rủi ro tiềm ẩn sa vào vực thẳm của vô vọng. Lời nói của ông thống thiết mà tinh xảo, uyên bác mà đơn giản và giản dị và thân mật, cao vời mà thầm thỉ tâm sự, nhẹ nhàng và uyển chuyển, lúc như thỏ thẻ lúc như đùa bỡn, không hề lên giọng răn dạy, tạo sức thuyết phục nhẹ và sâu. Tác phẩm của ông phối hợp hài hòa hình tượng với triết lý, ngôn từ khoa học với ngôn từ nghệ thuật và thẩm mỹ, chất trí tuệ với giọng điệu tình cảm, nên dễ tìm được sự đồng cảm của người đọc nhất là những bạn trẻ đang do dự kinh ngạc trước ngưỡng cửa cuộc sống. Tinh hoa văn hóa Phật giáo đươc ông vận dụng linh động để soi chiếu vào thực trang đời sống và tìm giải thuật cho những yếu tố bức xúc của xã hội như sự xúc xiểm, thói tệ bạc, mong ước trả thù … ; từ đó khuyến khích tình hòa ái, lòng khoan dung, sự kiên trì .

Văn của Cao Huy Thuần là một thứ văn rất có duyên. Các tản văn của ông tập họp trong các cuốn sách sâu sắc về nội dung, nhuần nhị về nghệ thuật, như Nắng và hoa, Thế giới quanh ta, Thấy Phật, Khi tựa gối khi cúi đầu, Chuyện trò, Nhật ký sen trắng, Sợi tơ nhện, Đến với Phật cùng tôi đã thật sự gõ cửa được tâm hồn con người, có lẽ bắt nguồn từ một nguyên nhân sâu xa: ông là một nhà văn hóa và nhà giáo dục luôn vững tin rằng mặc dầu tất cả, trong tận cùng của mỗi con người vẫn không bao giờ mất đi những hạt mầm của phẩm hạnh. Cao Huy Thuần là người tin rằng chức năng thiêng liêng của nhà giáo dục là luôn giữ vững niềm tin ở những hạt mầm tốt đẹp ấy và bằng mọi cách kiên trì đánh thức nó dậy. Chúng ta cám ơn Cao Huy Thuần vì bài học quý đó.

Thưa quý vị ,
Chúng ta rất tiếc về sự vắng mặt vì nguyên do sức khỏe thể chất của người nhận giải Nước Ta học năm nay, giáo sư Alexander Woodside từ Canada. Tuy nhiên tất cả chúng ta sẽ được nghe diễn từ của ông, cực kỳ súc tích và thâm thúy .

Alexander Woodside đến với Việt Nam học rất sớm, như ông nói, khi ở khu vực tiếng Anh lĩnh vực này còn thực sự “sơ khai”. Trong một chừng mực nào đó, có thể nói ông đã tham gia vào sự khai sinh ngành học này ở Hoa Kỳ và Canada. Con đường đến với Việt Nam học của ông cũng rất độc đáo. Khi trình luận án tiến sĩ Việt Nam và mô hình Trung Hoa, ông nói ông hy vọng “sự phổ biến kiến thức về Việt Nam sẽ thúc đẩy sự phản đối của công chúng đối với cuộc chiến tranh khủng khiếp mà Lyndon Johnson và Richard Nixon đang gây ra ở Việt Nam”. Về sau ông lại sẽ nói nếu được viết lại cuốn sách bắt nguồn từ luận án tiến sĩ đó vốn là một nghiên cứu chính trị về giai đoạn từ năm 1802 đến năm 1847 của triều nhà Nguyễn, thì ông sẽ thay đổi tên sách. Ông cho rằng tính từ “Trung Hoa” ở đây là không thích hợp. Cần đặt Việt Nam vào một bối cảnh văn hóa rộng lớn hơn nhiều. Việt Nam thời tiền sử là một phần của thế giới cổ đại Đông Á bao gồm cả Hàn Quốc, Nhật Bản và Trung Quốc. Và, Woodside nói, “quả thật không có một “mô hình” [Trung Quốc] nào trong thế giới cổ đại này. Người Đông Á chia sẻ một môi trường triết học, chính trị, tôn giáo phức tạp và đa nguyên, có nhiều sự đa dạng phong phú các khả năng sáng tạo mà chúng ta gần đây mới bắt đầu hiểu đúng giá trị. Vì vậy. nếu được viết lại, tiêu đề tôi sẽ chọn là “Việt Nam và những cảm hứng cổ điển””. Đây là một phát hiện có tính đính chính quan trọng. Nhận xét về Woodside, Liam Kelley cho rằng so với John Whitmore cùng xử lý về một đề tài tương tự là ‘Việt Nam và mô hình thể chế Trung Hoa’, thì cách tiếp cận của Woodside độc đáo hơn. Khác với nhiều tác giả Pháp cho rằng văn hóa và xã hội Việt Nam về cơ bản là tương tự như xã hội và văn hóa Trung Hoa, Woodside nhận thấy người Việt Nam không làm theo mô hình (Trung Hoa) đó một cách chặt chẽ. Khảo sát và kiểm tra cấu trúc và chức năng của chính quyền nhà Nguyễn, ông nhận thấy ‘mô hình Trung Hoa’ không thật sự phù hợp với Việt Nam nhưng triều Nguyễn vẫn cố gắng áp dụng nó (một cách gượng ép). Keith Taylor thì cho rằng cách nhìn của Woodside là ‘đặc biệt cần thiết, nó cho thấy (Việt Nam) “vừa là một cá thể tách biệt của nền văn minh vừa là một thành viên của hai thiên niên kỷ trước thế kỷ thứ XX”. Phải chăng điều này càng có ý nghĩa đặc biệt trong ý tưởng về thoát Trung của chúng ta hiện nay. Chúng ta, từ hai thiên niên kỷ trước, vốn ở trong một môi trường văn hóa, chính trị rộng lớn hơn cái gọi là “mô hình Trung Hoa” rất nhiều.

Năm 1976, Woodside cho xuất bản tác phẩm Cộng đồng và cách mạng ở nước Việt Nam hiện đại, nghiên cứu những nỗ lực của Việt Nam trong nửa đầu thế Kỷ XX nhằm tạo ra những “cộng đồng có tổ chức” hướng đến mục tiêu chung là độc lập với thực dân. Đến năm 2006 ông viết cuốn Những tính hiện đại bị đánh mất: Trung Hoa, Việt Nam, Hàn Quốc, và những rủi ro của lịch sử. Woodside nói rằng cuốn sách được viết trong cảm hứng “sám hối” hậu thực dân. Có những giá trị mà các xã hội phương Tây coi là rất hiện đại của họ, kỳ thực đã từng tồn tại từ rất xa xưa trong các xã hội Đông Á. Chẳng hạn như cơ chế tuyển dụng viên chức chính quyền qua các hệ thống thi cử, mà lịch sử Việt Nam là một ví dụ sinh động.

Alexander Woodside không chỉ là người thầy đáng kính về lịch sử dân tộc Nước Ta, ông là học giả thử thách mọi người, trong đó có cả chính tất cả chúng ta, trong tâm lý về quá khứ của Nước Ta, kích thích cách tiếp cận lịch sử dân tộc Nước Ta trên một nền tảng to lớn hơn – từ vị trí của nó ở Khu vực Đông Nam Á, đến vị trí của nó trong quốc tế văn hóa truyền thống Á Đông, và sau cuối vị thế của nó trong lịch sử vẻ vang quốc tế. Đấy thật sự là một quan điểm có tính nâng tầm, hoàn toàn có thể mở ra nhiều chân trời mới của Nước Ta học. Chúng ta trân trọng bày tỏ lòng biết ơn so với Alexander Woodside vì tình yêu với Nước Ta và phát hiện mới mẻ và lạ mắt của ông .
Thưa quý vị và những bạn ,

Vậy là chúng ta đã cùng nhau đi được một chặng đường dài mười năm, theo tôn chỉ của người dẫn đường sáng chói Phan Châu Trinh, tạo nên được có thể nói một phong tục văn hóa mới tốt đẹp trong đời sống xã hội của chúng ta, phong tục tôn vinh những đóng góp xứng đáng cho sự giữ gìn và phát triển văn hóa nước nhà, khôi phục và tôn vinh những danh nhân văn hóa của Việt Nam thời hiện đại vì những điều kiện đặc biệt nào đó mà có phần bị lãng quên.

Điểm lại chặng đường mười năm của giải Văn hóa Phan Châu Trinh, chúng tôi muốn trước hết bày tỏ lời cảm ơn thâm thúy so với những vị đã nhận giải trong những năm qua và ngày hôm nay, chính sự nghiệp phát minh sáng tạo, thành tựu và nhân cách của những vị đã tạo nên giá trị, uy tín và tiếng vang của giải tất cả chúng ta trong xã hội .
Xin cám ơn toàn bộ quý vị và những bạn .
( Nguồn : Văn Việt )

Source: https://mekoong.vn
Category: Dịch Vụ